Begrippenlijst

De inhoud van deze webpagina wordt nog aangepast aan de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 die per 1 mei in werking is getreden.

Overzicht van begrippen uit de wereld van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. 

Agent

Een natuurlijke persoon die, al dan niet onder dekmantel van een aangenomen identiteit of hoedanigheid, onder verantwoordelijkheid en onder instructie van de AIVD belast is met het gericht verzamelen van gegevens omtrent personen en organisaties. Het gaat daarbij om gegevens die van belang kunnen zijn voor de taakuitvoering van de AIVD of voor het bevorderen of treffen van maatregelen ter bescherming van door de dienst te behartigen belangen.

Al Qaida

Met de aanduiding Al Qaida wordt gedoeld op de verzameling van kern-Al Qaida en gelijkgestemde terroristische organisaties. Organisaties die zich aansluiten bij kern-Al Qaida gaan geen organisatorisch verband met Al Qaida aan, maar conformeren zich aan de internationaal-jihadistische agenda van kern-Al Qaida. Van aansluiting is alleen sprake wanneer deze wederzijds wordt erkend.

Ambtsbericht

Een ambtsbericht is een document waarmee wij gegevens verstrekken aan een ontvanger die bevoegd is om, naar aanleiding van die gegevens, maatregelen te treffen tegen de persoon of organisatie die in het bericht genoemd wordt.

Voorbeeld: de AIVD kan er in zijn onderzoeken tegenaan lopen dat een persoon zich mogelijk schuldig maakt aan strafbare feiten. Wij verstrekken dan (schriftelijk) gegevens aan het Openbaar Ministerie (OM), zodat deze actie kan ondernemen. Een daarvoor aangewezen lid van het OM kan kennisnemen van de (vertrouwelijke) documenten om de achtergronden bij het ambtsbericht te weten te komen. Het ambtsbericht zelf wordt uiteindelijk opgenomen in een (straf)dossier, zodat het voor de betrokkene(n) ook inzichtelijk is. De vertrouwelijke documenten worden daarin niet opgenomen. Die kunnen namelijk inzicht geven in de werkwijze of bronnen van de AIVD en dat is tegen de wet.

De AIVD kan ook aan andere bestuurlijke instanties een ambtsbericht uitbrengen, bijvoorbeeld de Immigratie- en Naturalisatiedienst, het Ministerie van Buitenlandse Zaken, de Raad voor de Kinderbescherming of burgemeesters. Een ambtsbericht wordt schriftelijk verstrekt. In acute situaties kan eerst mondeling een bericht worden verstrekt. Wij bepalen zelf wanneer een ambtsbericht wordt uitgegeven en wat daar in staat. Daarbij maakt de AIVD een afweging tussen de dreiging, de bescherming van zijn bronnen en het kennisniveau. Ook maken wij een inschatting van de betrouwbaarheid van de informatie.

AQUA (Appropriately Qualified Agency)

Beveiligingsorganisatie van een lidstaat die voldoet aan de eisen van de EU om als ‘tweede land’ evaluaties van cryptoapparatuur te mogen uitvoeren, onafhankelijk van het producerende land. Nederland treedt als AQUA op naast Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Italië.

Bijzondere informatie

Als ‘staatsgeheim’ of als ‘departementaal vertrouwelijk’ gerubriceerde informatie, waarvan kennisneming door niet-gerechtigden nadelige gevolgen kan hebben voor de belangen van de Staat en/of van zijn bondgenoten.

Bijzondere inlichtingenmiddelen

Technische en andere middelen die worden ingezet ter uitvoering van een bijzondere bevoegdheid als bedoeld in de Wiv 2002 en die veelal een geheim karakter hebben: 

  • humint: human intelligence: inlichtingen van menselijke bronnen;
  • sigint: signals intelligence: inlichtingen uit het onderscheppen radioverkeer;
  • travint: travel intelligence: inlichtingen uit reisgegevens.

CBRN-terrorisme

Het plegen van of dreigen met op mensenlevens gericht geweld dan wel het toebrengen van ernstige maatschappijontwrichtende zaakschade door middel van het verspreiden of vrijmaken van chemisch, biologisch, radiologisch of nucleair materiaal, met als doel maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen of politieke besluitvorming te beïnvloeden.

Contraterrorisme Infobox

Een samenwerkingsverband van AIVD, IND, KLPD, MIVD, OM, FIOD-ECD en FIU-NL dat ressorteert onder de AIVD. De CT Infobox heeft tot doel bij te dragen aan de bestrijding van terrorisme door het op een centraal punt bij elkaar brengen en vergelijken van informatie over netwerken en personen die op de een of andere wijze betrokken zijn bij terrorisme, in het bijzonder islamistisch terrorisme, en daaraan te relateren radicalisering. Daartoe heeft de CT Infobox de taak om binnen het samenwerkingsverband of aan derden te adviseren over de wenselijkheid tot verstrekking van gegevens, alsmede over mogelijkheden om strafrechtelijke, vreemdelingrechtelijke, bestuurlijke of inlichtingenmatige maatregelen te nemen.

Dawa

Met dawa - ‘oproep tot de islam’ - doelt de AIVD op vreedzame activiteiten die erop gericht zijn zoveel mogelijk moslims de islam actief te laten belijden. In het geval van niet-praktiserende moslims betekent dit hen terug te laten keren tot de islam. (Zie ook Radicale dawa).

Derdepartijregel

De in het verkeer tussen inlichtingen- en veiligheidsdiensten gehanteerde regel dat gegevens die men van elkaar ontvangt alleen voor eigen gebruik mogen worden aangewend en niet zonder vooraf verkregen toestemming van de verstrekkende dienst aan derden mogen worden verstrekt (ook wel aangeduid als derdelandregel).

Dual use goederen

Goederen of materialen die geschikt zijn voor tweeërlei gebruik (zowel civiele als militaire toepassing).

Fundamentalisme

Islamitische stroming die een letterlijke lezing van islamitische heilige geschriften, in een sociaal en intellectueel isolement, koppelt aan een onverdraagzame houding ten opzichte van andersdenkenden.

Gewelddadige jihad

De gewapende strijd tegen vermeende vijanden van de islam, waarbij ter legitimering een beroep wordt gedaan op de islamitische rechtsleer.

Interceptie

Interceptie staat synoniem voor het onderscheppen van telecommunicatie. Dat kan 'gericht' plaatsvinden, dus op een specifieke persoon of organisatie, of 'ongericht' waarbij in een hoeveelheid communicatie op kenmerken naar mogelijke dreiging wordt gezocht.

Islamisme, islamistisch

Een radicale stroming binnen de islam die ernaar streeft de samenleving een weerspiegeling te laten zijn van hetgeen volgens haar in de oorspronkelijke bronnen van de islam - de Koran en de soenna (de uitspraken en handelingen van de Profeet) - staat vermeld. Het islamisme heeft een politieke agenda en kan bij de verwezenlijking ervan kiezen voor een gewelddadige of niet-gewelddadige en zelfs democratische variant. Gerelateerde begrippen zijn salafisme en wahabisme.

Jihadisme

Extremistische ideologie waarin de verheerlijking van de gewelddadige jihad centraal staat.

Jihadistisch netwerk

Een fluïde, dynamische, vaag afgegrensde structuur die een aantal personen (radicale moslims) omvat die onderling een relatie hebben, zowel op individueel als op geaggregeerd niveau (cellen/groepen). Zij worden ten minste tijdelijk door een gemeenschappelijk belang verbonden. Dat belang is het nastreven van een jihadistisch doel. Personen die deel uitmaken van het jihadistische netwerk worden door de AIVD aangemerkt als lid. Men is lid als men binnen de grenzen van het netwerk actief is en bewust een bijdrage levert aan de realisering van het jihadistische doel. De AIVD onderkent op basis van ledenprofiel, strategie en werkwijze drie netwerktypen: transnationale, lokale internationaal georiënteerde jihadistische en lokale autonome netwerken. Deze categorisering is slechts een model om de werkelijkheid te beschrijven.

Transnationale jihadistische netwerken zijn grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden die zich richten op het verwezenlijken van doelen die te relateren zijn aan de gewelddadige jihad.

Lokale internationaal georiënteerde jihadistische netwerken zijn niet-grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden die zich door middel van in ons land te ondernemen activiteiten richten op het verwezenlijken van doelen die te relateren zijn aan de gewelddadige jihad. Zij werken niet samen met, maar onderhouden wel contacten met buitenlandse netwerken. Via deze contacten kunnen zij onder invloed komen te staan van jihadisten in het buitenland.

Lokale autonome jihadistische netwerken zijn niet-grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden die zich door middel van in ons land te ondernemen activiteiten richten op het verwezenlijken van doelen die te relateren zijn aan de gewelddadige jihad.

Jihadistisch terrorisme

Het plegen van of dreigen met op mensenlevens gericht geweld of het aanrichten van ernstige maatschappijontwrichtende zaakschade, met als doel om in het kader van de gewelddadige jihad maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen en politieke besluitvorming te beïnvloeden.

Kalifaat

Een rijk waarin de wereldlijke opvolgers van de profeet Mohammed heersen.

Kern-Al Qaida

Hiermee wordt de verkleinde voortzetting aangeduid van het oude Al Qaida dat tussen 1996 en 2001 in Afghanistan was gevestigd, jihadisten uit de hele Arabische wereld in haar gelederen had en in 2001, na de Amerikaanse inval, uit Afghanistan naar Pakistan werd verdreven. De leider, Osama Bin Laden is in mei 2011 door de Amerikanen gedood. De voortzetting van Al Qaida wordt kern-Al Qaida genoemd om haar te onderscheiden van de organisatie die tot 2001 in Afghanistan bestond.

Landen van zorg

Landen die ervan worden verdacht massavernietigingswapens en overbrengingsmiddelen te ontwikkelen en doelen na te streven die een bedreiging kunnen vormen voor de internationale rechtsorde en de veiligheid en belangen van Nederland en zijn bondgenoten.

Onverdraagzaam isolationisme

Een vorm van radicalisme waarbij men om etnische, religieuze/levensbeschouwelijke of politieke redenen zeer intolerante opvattingen huldigt over andere bevolkingsgroepen, en daarbij streeft naar het tot stand komen van een eigen ruimte (enclave) voor wat men als de ‘eigen’ bevolkingsgroep beschouwt. In deze eigen ruimte ziet men geen plaats voor groepen van andere etnische herkomst, met andere religieuze/levensbeschouwelijke overtuigingen of andere politieke opvattingen (exclusivisme). Ook streeft men er vaak naar in deze eigen ruimte eigen wet- en regelgeving te laten prevaleren boven die van de (westerse) overheid (parallellisme).

Overbrengingsmiddelen

Systemen, zoals ballistische raketten, kruisvluchtwapens en onbemande vliegtuigen, die noodzakelijk zijn om CBRN-wapens effectief in te zetten.

Proliferatie

De (verdere) verspreiding van massavernietigingswapens (nucleaire, chemische en biologische wapens) en van middelen voor het inzetten daarvan (overbrengingsmiddelen).

Radicale dawa

Met radicale dawa wordt, in het verlengde van de klassieke interpretatie van het begrip dawa, gedoeld op de radicaalislamitische (bekerings)activiteiten, zoals onder meer bedreven door diverse missiebewegingen uit de zogenaamde islamitische gidslanden in het Midden-Oosten. Het radicale karakter van hun activiteiten is gelegen in het feit dat zij de samenleving zeer ingrijpend willen hervormen naar radicaalislamitisch model, waarbij de westerse democratische rechtsstaat en de open, pluralistische samenleving worden verworpen.

Radicalisering

De groeiende bereidheid om diepingrijpende veranderingen in de samenleving (eventueel op ondemocratische wijze) na te streven en/of te ondersteunen die op gespannen voet staan met of een bedreiging kunnen vormen voor de democratische rechtsorde.

Rijksdomein

Zie Stelsel bewaken en beveiligen

Salafisme

Een brede ideologische stroming binnen de islam die een letterlijke terugkeer bepleit naar de ‘zuivere islam’ uit de begintijd van de islam.

Separatisme

Het streven van een bepaalde bevolkingsgroep om zich los te maken uit een bestaand staatsverband en een eigen staat te stichten.

Sigint (Signals Intelligence)

Het intercepteren en lokaliseren van elektronische signalen die via de ether worden verzonden.

Stelsel bewaken en beveiligen

Uitgangspunt van het Stelsel bewaken en beveiligen is dat de verantwoordelijkheid voor de eigen veiligheid primair ligt bij de burger zelf, bij de organisatie waartoe deze behoort en bij het decentrale gezag. In aanvulling daarop is sprake van een bijzondere verantwoordelijkheid van de rijksoverheid voor een bepaalde groep personen (onder andere politici), objecten (onder andere het Internationaal Strafhof) en diensten (onder andere de burgerluchtvaart): het zogenoemde rijksdomein. De NCTV heeft ten aanzien van de beveiliging van deze personen, objecten en diensten een coördinerende taak en maakt daarvoor gebruik van dreigingsinformatie van diensten zoals de AIVD, MIVD en het KLPD.

Terrorisme

Het plegen van of dreigen met op mensenlevens gericht geweld of het aanrichten van ernstige maatschappijontwrichtende zaakschade, met als doel maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen en politieke besluitvorming te beïnvloeden.

Terrorismelijst

Onderscheiden worden een VN-terrorismelijst en een EU-terrorismelijst. <VN-terrorismelijst: Op basis van VN-resolutie 1267 opgestelde lijst waarop van terroristische activiteiten verdachte personen en entiteiten staan die gelieerd zijn aan Al Qaida. EU-terrorismelijst: Binnen de EU gehanteerde lijst, complementair aan de VN-terrorismelijst, waarop van terroristische activiteiten verdachte personen en entiteiten staan die niet aan Al Qaida gelieerd zijn.

Veiligheidsonderzoek

Een onderzoek naar een persoon, gericht op feiten en omstandigheden die, uit het oogpunt van de nationale veiligheid, van belang zijn voor de vervulling van een specifieke vertrouwensfunctie.

Vertrouwensfunctie

Een functie die de mogelijkheid biedt de nationale veiligheid te schaden. Het gaat om functies waarin men omgang heeft met staatsgeheimen, functies waarin door integriteitsaantastingen de nationale veiligheid in het geding is en specifieke functies in vitale sectoren.

Vitale sectoren

Sectoren en delen van de infrastructuur die zo vitaal zijn voor de Nederlandse samenleving dat uitval of ernstige verstoring ervan grote maatschappelijke schade tot gevolg kan hebben.