Al Qaida

Essentie van de ideologie van Al Qaida (AQ) is dat het Westen de vijand van de islam is, die vernietigd moet worden. Pas dan kan een islamitische staat (kalifaat) worden gevestigd.

Al Qaida teruggedrongen na 11 september

Al Qaida heeft zijn positie als aanvoerder van het mondiale jihadisme, die het na de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten kreeg, verloren met de opkomst van ISIS . Daarbij speelt mee dat een groot aantal leiders en prominente strijders is uitgeschakeld door gerichte militaire aanvallen van met name de Verenigde Staten en regionale bondgenoten. Mede door deze aanhoudende militaire druk is de capaciteit van Al Qaida om grootschalige en complexe aanslagen uit te voeren in het Westen de afgelopen jaren teruggedrongen, maar de organisatie is niet verdwenen.

Kern-Al Qaida (kern-AQ) is nog wel altijd gevestigd in het Pakistaans-Afghaanse grensgebied en werkt daar samen met andere groepen en organisaties. Die groepen hebben soms een lokale agenda (zoals de Taliban en verschillende Pakistaanse groepen) maar soms ook een internationaal-jihadistische.

Wereldwijde afdelingen van Al Qaida

Al Qaida kent ook nog altijd afdelingen over de wereld. Dit zijn jihadistische organisaties die de ideologie van Al Qaida onderschrijven, een eed van trouw aan de leider van kern-AQ hebben gezworen en door kern-AQ zijn erkend als behorend tot de 'Al Qaida familie'. Het gaat hier om:

  • Al Qaida op het Arabisch schiereiland (AQAS)
  • Al Qaida in de Islamitische Maghreb, dat is Noord-Afrika (AQIM)
  • Al Qaida op het Indiase subcontinent (AQIS)
  • Al Shabaab in Somalië (AS)
  • Khorasan groep in Syrië  
  • Ha'yat Tahrir al-Sham (voorheen: Tahrir al-Sham) in Syrië (HTS)

De afdelingen van Al Qaida blijven tot nu toe trouw aan kern-Al Qaida in de strijd om het leiderschap van de jihadbeweging, met name AQIM, AQAS en Al-Shabaab. Binnen deze groeperingen zijn wel elementen die sympathiseren met ISIS en zich bij ISIS zouden willen aansluiten. Dit leidt tot spanningen binnen die groeperingen die uiteindelijk kunnen resulteren in afscheidingen.

Al Qaida in Syrië

In Noordwest-Syrië heeft Al Qaida een belangrijke machtsbasis gevestigd. Wel was er sprake van voortdurende wijzigingen door het aantal verschillende Al Qaida groepen en hun samenstelling en de onderlinge interactie met andere oppositiegroepen. Al Qaida beschikte aan het begin van het Syrische conflict over een formele afdeling (Jabhat al-Nusra) en over verschillende Al Qaida-gelieerde strijdgroepen (zoals Jund al-Aqsa). Ook waren er Al Qaida-leden actief voor andere oppositiegroepen zoals Ahrar al-Sham.

Daarnaast hebben personen, die aan Al Qaida verbonden waren, geprobeerd om de internationale agenda van Al Qaida vorm te geven vanuit Syrië.

Het in 2012 opgerichte Jabhat al-Nusra was verreweg de grootste Al Qaida-groep in Noordwest-Syrië. In een poging om de meest invloedrijke groep van de Syrische oppositie te worden, speelde het leiderschap van Jabhat al-Nusra een  strategisch spel. Waar opportuun werd samengewerkt met andere oppositiegroepen of werd geprobeerd deze groepen te beïnvloeden of te verzwakken. Jabhat al-Nusra kreeg vanwege de Al Qaida-merknaam gaandeweg moeite om aansluiting te vinden bij andere gewapende oppositiegroepen.

Ook het vinden van bijvoorbeeld geldschieters werd als gevolg van de openlijke verbondenheid met Al Qaida een uitdaging. Uiteindelijk besloot Jabhat al-Nusra formeel afstand te nemen van de organisatie. Mede als gevolg van deze strategie is Jabhat al-Nusra, en het latere Hay’at Tahrir al-Sham, daadwerkelijk een van de meest invloedrijke oppositiegroepen geworden in Noordwest-Syrie. Ondanks dat Jabhat al-Nusra in de zomer van 2016 de banden met Al Qaida publiekelijk heeft beëindigd, beschouwt de AIVD diens opvolger (Hay’at Tahrir al-Sham) als aan Al Qaida gelieerde groep die in lijn met het jihadistische gedachtegoed bereid is om aanslagen te plegen wanneer dat de strategische belangen van de groep dient.

Ook Al Qaida stuurt aan, stimuleert en inspireert

Ook voor Al Qaida geldt dat, net als bij ISIS, de aanslagen van formele Al Qaida-afdelingen en aan Al Qaida gelieerde netwerken gemakshalve onderverdeeld kunnen worden in aangestuurde, gestimuleerde en geïnspireerde aanslagen.

Naast de centraal aangestuurde aanslagen in de Verenigde Staten in 2001 en bijvoorbeeld de 'gestimuleerde' aanslag van Nidal Hassan op de Amerikaanse legerbasis Fort Hood in Texas (5 november 2009), zijn er tot voor de opkomst van ISIS verschillende aanslagen gepleegd die als door Al Qaida geïnspireerd zouden kunnen worden geclassificeerd.

Al Qaida noch zijn internationale afdelingen zijn er na de aanslag op de redactie van het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo op 7 januari 2015 in geslaagd om succesvolle aanslagen uit te voeren of te laten plegen in het Westen. De organisatie is veel minder dan ISIS in staat gebleken om aanhangers en sympathisanten te mobiliseren. Door de beperkte publieke zichtbaarheid van Al Qaida in het Westen wordt door sommigen ten onrechte verondersteld dat Al Qaida geen rol van betekenis meer speelt in het jihadistisch-terroristische dreigingsbeeld.

Het herstel van Al Qaida

Het Al Qaida-leiderschap probeert te profiteren van het verval van ISIS en de eigen organisatie opnieuw te positioneren als aanvoerder van het mondiale jihadisme. Al Qaida-leider Ayman al-Zawahiri blijft zich in zijn toespraken kritisch uitlaten over ISIS en het ‘gefaalde kalifaat’, zoals blijkt uit zijn audioboodschap van 23 augustus 2018.

Hoewel het operationele belang van Afghanistan enigszins lijkt te zijn afgenomen, bevindt de Al Qaida-leider zich nog altijd in deze regio en lijkt hij nog altijd een rol van betekenis te spelen in de dagelijkse aansturing van het mondiale Al Qaida-netwerk. Al-Zawahiri onderstreept in zijn speech het ideële belang van Afghanistan voor het uiteindelijke herrijzen van het kalifaat, een doel dat ook Al Qaida blijft nastreven.

Het Al Qaida-leiderschap heeft Hamza bin Laden, de zoon van de in mei 2011 gedode Al Qaida-leider Osama bin Laden, naar voren geschoven als prominent boegbeeld van de organisatie in een poging om nieuwe mensen aan zich te binden en de Al Qaida-gelederen te versterken. Naast zijn afkomst en charisma wordt het feit dat hij ISIS niet expliciet heeft bekritiseerd, gezien als een voordeel. De jonge Bin Laden kan mogelijk fungeren als bruggenbouwer en gedesillusioneerde ISIS-leden en strijders bewegen zich (opnieuw) bij Al Qaida aan te sluiten.

Al Qaida probeert zijn mobiliserend vermogen te vergroten door zijn propaganda te moderniseren en beter aan te laten sluiten op de professionele en kwalitatief hoogwaardige 'norm' die na de opkomst van ISIS in 2013 gemeengoed is geworden. Propagandaboodschappen zijn korter dan voorheen, worden in meer gevallen visueel ondersteund door bijvoorbeeld videobeelden en verwijzen naar recentere gebeurtenissen.

Daarnaast worden in navolging van het succes van ISIS aanhangers en sympathisanten wederom opgeroepen om in naam van Al Qaida kleinschalige aanslagen te plegen in het Westen. Tot op heden blijven deze oproepen nagenoeg onopgevolgd. Een uitzondering hierop is de aanhouding, door de Britse autoriteiten in Londen, van een potentiële aanslagpleger die in april 2017 nabij Westminster in London een aanslag zou hebben willen plegen in naam van Al Qaida.

Al Qaida heeft in de schaduw van ISIS kunnen bouwen aan een strategische uitvalsbasis in Syrië. Een aantal prominente Al Qaida-veteranen, waarvan een deel na 2001 onder 'huisarrest' in Iran verbleef, speelt hierin een  belangrijke rol. Met name de vrijlating door Iran van vijf zeer ervaren Al Qaida-leiders heeft het leiderschapskader rond al-Zawahiri fors versterkt. De vrijgelaten leiders hebben ervoor gezorgd dat het leiderschap weer meer greep heeft gekregen op de mondiale Al Qaida-organisatie. Een aantal van de vrijgelaten leiders is naar Syrië gereisd, waar zij een impuls hebben gegeven aan de internationale ambities van Al Qaida.