Islamitische Staat in Irak en al-Sham (ISIS)

De Islamitische Staat in Irak en al-Sham (ISIS, ook wel bekend als IS, ISIL of DAESH) is een terroristische groepering die vooral actief is in Syrië en Irak maar wereldwijd aanhangers en sympathisanten heeft.

ISIS, geboren uit Al Qaida

De Iraakse ISIS-leider Abu Bakr al-Baghdadi stuurde na het uitbreken van de Arabische Lente de Syriër Mohammed al-Julani naar Syrië om daar Jabhat al-Nusra op te richten. Later kondigde al-Baghdadi eenzijdig aan dat Jabhat al-Nusra en de Islamitische Staat in Irak en al-Sham zouden samengaan als de Islamitische Staat in Irak en de Levant (ISIL).

Al-Julani weigerde zich publiekelijk onder de banier van al-Baghdadi te scharen en zwoer de eed van trouw nogmaals publiekelijk aan Al Qaida-leider Ayman al-Zawahiri, die het leiderschap van Al Qaida na de dood van Osama bin Laden had overgenomen. Pogingen van al-Zawahiri om dit conflict op te lossen, liepen op niets uit, waarna de organisaties zich formeel van elkaar afscheidden. Dit resulteerde in een vooralsnog blijvende breuk tussen ISIS en Al Qaida, in ieder geval op leiderschapsniveau.

Het ISIS-kalifaat

Met het uitroepen van het zogenaamde kalifaat in de zomer van 2014 heeft ISIS zich gemanifesteerd als aanvoerder van het mondiale jihadisme. In een kort tijdsbestek heeft ISIS in Irak en Syrië een omvangrijk gebied ter grootte van het Verenigd Koninkrijk in handen gekregen, waarbinnen de organisatie ook is gaan fungeren als een staat.

Deze staat of dawla kende een hiërarchische bestuursstructuur en werd ondersteund en vormgegeven door een sterk veiligheidsapparaat en een omvangrijke bureaucratie. Binnen het zogenaamde kalifaat heeft ISIS zijn ‘inwoners’ onderworpen aan strenge islamitische wet- en regelgeving gecombineerd met ISIS’ eigen jihadistische ideologie.

Na het uitroepen van het kalifaat werden sympathisanten wereldwijd niet langer alleen opgeroepen om zich aan te sluiten bij ISIS en deel te nemen aan de gewapende strijd tegen het Syrische regime. De propaganda van ISIS richtte zich sindsdien ook expliciet op het werven van verschillende beroepsgroepen, zoals ingenieurs, dokters en leraren, die kunnen helpen het jonge kalifaat verder op te bouwen. Daarnaast werden families uitgenodigd om zich in het kalifaat te vestigen zodat zij ‘vrij van verderfelijke invloeden’, kunnen leven onder islamitische wet- en regelgeving.

Transformatie tot ondergrondse beweging

Sinds de anti-ISIS-coalitie de aanval inzette op belangrijke steden als Raqqa en Mosoel, is ISIS onder de aanhoudende militaire druk getransformeerd tot een ondergrondse organisatie die zijn statelijke karakter heeft verloren.

Dit is onder meer zichtbaar in het propagandamateriaal, dat ISIS verspreidt. Niet alleen de frequentie waarmee ISIS propaganda distribueert is teruggelopen, ook de inhoudelijke boodschap die wordt verspreid is aangepast aan de nieuwe (ondergrondse) omstandigheden. Zo richt de propaganda zich met name op de lokale militaire strijd in Syrië en Irak en op ‘successen’ in de ISIS-provincies en wordt niet langer centraal aandacht besteed aan het verbeelden van het zogenaamde kalifaat als utopische heilstaat.

Toch is het kalifaat als ideaal nog springlevend. In een op 22 augustus 2018 gepubliceerde audioboodschap van Abu Bakr al-Baghdadi, wordt het verlies van grondgebied gebagatelliseerd als een tactische en uiteindelijk slechts tijdelijke tegenslag. De ISIS-leider stelt dat het uiteenvallen van het zogenaamde kalifaat als geografische entiteit en de aanhoudende beproevingen waarmee ISIS wordt geconfronteerd onlosmakelijk verbonden zijn met de weg
naar de uiteindelijke ‘goddelijke overwinning’.

Hoewel ISIS aanzienlijke verliezen heeft geleden en verschillende prominente leiders, commandanten en strijders heeft verloren, staat de organisatie er beter voor dan zijn ‘voorganger’ Al Qaida in Irak (AQI) in 2007, toen de Verenigde Staten verklaarden AQI militair te hebben verslagen. ISIS weet zich aan te passen aan de nieuwe, maar voor de organisatie zeer vertrouwde werkelijkheid: die van een ondergrondse opstand.

Er bevinden zich daarbij nog altijd aanzienlijke aantallen buitenlandse strijders in Irak, waaronder ook Nederlandse jihadisten. Daarnaast zijn de lokale omstandigheden, die de organisatie eerder ruimte boden om op te komen, vrijwel onveranderd.

ISIS-provincies

Naast het grondgebied in Syrië en Irak beschikt ISIS over zogenaamde provincies of wilayat. In aanvulling op de formele ISIS-provincies in bijvoorbeeld Libië, Egypte, West-Afrika en Afghanistan, beschikt ISIS over meer informele provincies waar leiders van verschillende jihadistische netwerken eenzijdig de eed van trouw hebben gezworen aan de ISIS-kalief.

Het grondgebied dat in deze zogenaamde provincies daadwerkelijk door ISIS wordt bestuurd, is gering. Verder geldt dat de provincies zich, los van enkele aanslagen tegen westerse doelen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten, primair richten op de lokale dan wel regionale strijd.

Ook hebben fracties van jihadisten in andere delen van de wereld trouw gezworen aan ISIS, waardoor er in meerdere delen van Afrika en Azië groepen actief zijn die zeggen namens ISIS te handelen.

Oproep tot aanslagen in eigen land

Hoewel ISIS zich in eerste instantie heeft gericht op zijn lokale of regionale agenda in Irak en Syrië heeft de organisatie zich sinds de zomer van 2014 steeds nadrukkelijker in het Westen gemanifesteerd met terroristische aanslagen. Op 22 september 2014 riep de toenmalige woordvoerder Abu Mohamed al-Adnani aanhangers en sympathisanten wereldwijd op om aanslagen in het Westen te plegen of tegen westerse ‘doelwitten’ elders.

Sympathisanten die geen gehoor konden geven aan de door ISIS opgelegde plicht om naar het kalifaat te reizen, werden aangespoord om over te gaan tot het plegen van aanslagen in eigen land. In een latere toespraak die al-Adnani in mei 2016 vlak voor zijn dood uitvaardigde, plaatste hij de plicht om aanslagen te plegen zelfs expliciet boven de plicht om uit te reizen naar het kalifaat.

Om zijn internationale jihadistische agenda vorm te geven, richtte het ISIS-leiderschap een speciale eenheid voor 'externe operaties' op, die verantwoordelijk was voor het plannen, voorbereiden en aansturen van aanslagen buiten het kalifaat. Leden van deze eenheid waren onder meer verantwoordelijk voor het voorbereiden en coördineren van de aanslagen in Parijs (13 november 2015) en in Brussel (22 maart 2016), die werden uitgevoerd door terroristen die (deels) in ISIS-gebied getraind waren. 

Aanslagdreiging onverminderd aanwezig

Het aantal aanslagen dat door of in naam van ISIS in het Westen is gepleegd is sinds het uitroepen van het zogenaamde kalifaat ieder jaar toegenomen. Sinds oktober 2017 is deze trend gewijzigd en is het aantal aanslagen dat door of namens ISIS is uitgevoerd in het Westen sterk afgenomen.

ISIS blijft in staat om de mondiale jihadistische beweging te mobiliseren. Zo heeft ISIS sinds maart van dit jaar onder meer de verantwoordelijkheid opgeëist voor de aanslag in het Franse Trèbes (25 maart 2018), Luik (29 mei 2018), Parijs (19 juni 2018) en Trappes (23 augustus 2018).

Het claimen van bepaalde aanslagen door ISIS betekent overigens niet in alle gevallen dat ISIS ook daadwerkelijk verantwoordelijkheid draagt voor de aanslag, dan wel voorafgaand aan de aanslag op de hoogte was van de plannen van de aanslagpleger. Zo eiste ISIS de verantwoordelijkheid op voor de aanslag op een countryfestival in Las Vegas (1 oktober 2017), terwijl er geen enkele aanwijzing was dat de dader in naam van ISIS of gemotiveerd door het jihadistisch gedachtegoed handelde.

In Nederland en omringende landen zijn daarnaast verschillende aanhoudingen verricht waardoor aanslagen zijn voorkomen.