Het is 5 mei 1945. Nederlanders gaan de straat op om feest te vieren, want na bijna vijf jaar is het land eindelijk bevrijd. Toch is er ook onrust. De Duitse bezetter is dan wel weg, maar de angst leeft dat zij netwerken van agenten in Nederland zouden hebben achtergelaten. ‘Agent’ is in dit geval niet een politieagent zoals je op straat ziet, maar iemand die in het geheim inlichtingen verzamelt of sabotageacties uitvoert.
Wie kun je vertrouwen?
Naast de aanhoudende Duitse dreiging, is er ook onrust van binnenuit. De overheid – inclusief de politie – bestaat namelijk voor een deel uit ambtenaren die met de bezetter hadden samengewerkt. Staan zij nog steeds aan de Duitse kant? De oorlog is voorbij, maar je kunt dus nog steeds lang niet iedereen zomaar vertrouwen…
Beeld: © AIVD
Duitse zender
Duitse zender
Duitse agenten die in Nederland actief waren, hielden op verschillende manieren contact met Duitsland. Een belangrijke vorm van communicatie was een radio van het type SE 109/3. Agenten gebruikten deze radiosets om inlichtingen door te spelen aan Duitsland.
De geboorte van de dienst: het BNV
Vanwege de sluimerende dreiging wordt nog geen maand na de bevrijding het Bureau Nationale Veiligheid (BNV) opgericht. Het zou de eerste voorganger zijn van de huidige Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). De belangrijkste taak van het BNV? Het opsporen van mensen die in Nederland voor de Duitse spionage- en contraspionagediensten hadden gewerkt.
Beeld: © AIVD
Brochure voor opsporen Duitse netwerken
Brochure voor opsporen Duitse netwerken
Deze brochure uit 1945 is gemaakt voor medewerkers van het BNV. Hij beschrijft hoe de Duitse bezetter zich tijdens de oorlog had georganiseerd. Bijvoorbeeld welke afdelingen er waren voor spionage, en hoe die te werk gingen. Met die informatie hoopte het BNV zijn medewerkers te helpen om meer grip te krijgen op de Duitse collaborateurs tijdens de oorlog, en op de geheime netwerken die na de oorlog zouden zijn achtergebleven om te spioneren en saboteren.
Van verzetshelden naar dienstambtenaren
Om die netwerken op te sporen, moest natuurlijk personeel worden gevonden. De nieuwe medewerkers van het BNV kwamen voor een groot deel uit het verzet. Zij waren geschikt om de Duitse agenten op te sporen, want ze hadden vanuit de oorlog vaak veel kennis over hoe de Duitsers te werk gingen.
Documenten van BNV-medewerker Jan van de Ende
Een van de verzetsmensen die na de oorlog bij het BNV terechtkwamen, was Jan van de Ende. Tijdens de oorlog saboteerde hij onder andere het vervoer van Duitse goederen over het spoor. Jan werd echter al snel gearresteerd, en bracht een groot deel van de oorlog door in concentratiekampen. Toen hij in april 1945 werd bevrijd, woog hij nog maar 35 kilo en kon hij niet meer lopen. Jan begon bij het BNV als administrateur, en groeide door tot acquisiteur.
Documenten van BNV-medewerker Bill Visser
Ook de in Amerika geboren Bill Visser (1918-2002) was actief in het verzet. Hij verzamelde militaire inlichtingen over de Duitsers. Tegen het einde van de oorlog ging hij in dienst bij de voorloper van de CIA (Central Intelligence Agency), het Office of Strategic Services. In die functie werd hij in april 1945 als agent met een parachute gedropt in Tirol. In juli ging Bill in dienst bij het BNV.
Einde van de Duitse dreiging?
In januari 1946, een klein half jaar na de oprichting, wordt alweer besloten het BNV op te heffen. Het BNV was slechts bedoeld als tijdelijk bureau om oorlogskwesties af te handelen. Volgens de dienst waren de Duitse netwerken niet langer een dreiging, en mede daarom werd de dienst opgeheven. Al snel werd er een nieuwe, permanente, dienst opgericht: de Centrale Veiligheidsdienst (CVD). De CVD moest Nederland voor langere tijd beschermen tegen spionage, sabotage, ongewenste propaganda en aanslagen.