Opkomend communisme

Het communisme is een politieke stroming waarin het idee bestaat dat rijkdom eerlijk moet worden verdeeld onder alle mensen. Als dat níet gebeurt, dan zullen arme mensen volgens het communisme op een gegeven moment in opstand komen. Zij pakken de macht en stichten tijdelijk een dictatuur waarin zij de baas zijn. Die dictatuur is de overgang naar een communistische maatschappij, waarin de rijkdom wél eerlijk wordt verdeeld onder alle mensen.

De Sovjet-Unie is een groep landen die in 1922 zijn samengevoegd. Het belangrijkste land binnen de Sovjet-Unie was Rusland. Dat land werd in 1917 communistisch. Maar: het communisme van Rusland bleef al snel steken bij de overgangsfase van de dictatuur. Het regime bepaalde wat je moest doen, en dat was vooral bijdragen aan het verspreiden van het communisme. Tegelijkertijd werden er steeds meer Oost-Europese landen ingelijfd door de Sovjet-Unie. Dat alles bij elkaar zorgde ervoor dat in het Westen de angst bestond dat ook hier een dictatuur zou komen.

Praagse Coup en de angst voor het communisme

Op 25 februari 1948 vond de Praagse Coup plaats in Tsjecho-Slowakije. In dat land zat tot op dat moment een democratisch gekozen regering, maar via de coup kwam een communistische partij aan de macht. Die partij werd achter de schermen gesteund door Rusland. Het gemak waarmee het systeem omver werd gegooid, zorgde ook in Nederland voor een grote schok. De dreiging van het communisme groeide. Kon een coup zoals in Tsjecho-Slowakije ook híer zomaar gebeuren? Of kon de Sovjet-Unie misschien zelfs tot een inval of bezetting overgaan?

Operatie Leunstoel

In september 1958 hoorde een informant van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) – de CVD was intussen omgedoopt tot BVD – dat de Russische ambassade in Den Haag nieuwe meubels had besteld. Operatie Leunstoel werd gestart, met als doel afluisterapparatuur te plaatsen in het meubilair. Uiteindelijk lukte het de dienst een antenne te plaatsen in de poot van een van de bureaus, voordat deze samen met de andere meubelstukken werd geleverd. De zender is gebaseerd op The Thing.

The Thing

In 1945 kreeg de Amerikaanse ambassadeur in Rusland een bijzonder cadeau van een groepje kinderen: een houten plaquette met een uitgekerfde adelaar erop. De ambassadeur hing het cadeau op in het Spaso House, de residentie in Moskou waar de ambassadeurs verbleven. Tussen 1945 en 1952 heeft de zender mogelijk Amerikaanse geheimen doorgegeven aan Rusland. Toen het ding werd ontdekt, noemden ze het al snel ‘the thing’, vanwege de raadselachtigheid van het apparaat.

The thing is een heel bijzondere zender: klein, licht en zonder snoeren, microfoon of batterij. Maar: je kon er wél mee afluisteren. Het apparaat wordt geactiveerd als je er radiogolven op afstuurt, en zendt dan een signaal terug. Het werkt dus als een soort klankschaal.

De Amerikaanse dienst CIA wilde weten hoe het ding werkte, en vroeg hulp aan de BVD. In Nederland is toen bij het Nederlands Radar Proefstation (NRP) uitgezocht hoe het werkte. Het NRP heeft ook zelf een zender gemaakt, die werkte volgens hetzelfde principe als the thing. Dat type zender is ingebouwd in het bureau van de Russische ambassade bij operatie Leunstoel. Hierboven zie je de antenne die het geluid van de zender opving.

Agenten uit de Sovjet-Unie

In het onderzoek naar de dreiging van het communisme, kwam de BVD regelmatig spionnen op het spoor. Vaak waren dit Russische ambassadeurs of diplomaten, die naast hun gewone werk ook agent waren voor de diensten uit de Sovjet-Unie. Vanuit die dubbelrol speelden ze gevoelige en geheime informatie door aan de Sovjet-Unie. Daarvoor gebruikten ze unieke middelen.

Asbak met microfoon

In deze asbak was een microfoon ingebouwd, zodat de geheime diensten van de Sovjet-Unie mensen in Nederland konden afluisteren. Hij was bedoeld om kompromat mee te verzamelen. Dat is informatie die gebruikt kan worden om iemand mee te chanteren of in diskrediet te brengen.

Asbak voor filmrolletjes

Deze asbak met geheime ruimte werd gebruikt door een KGB-agent om filmrolletjes in te verstoppen. De agent maakte in Nederland foto’s met daarop belangrijke informatie voor de Sovjet-Unie, maar voordat de informatie kon worden overgedragen aan een inlichtingenofficier van de KGB moest deze vaak eerst tijdelijk worden opgeslagen. Om te zorgen dat deze niet gevonden zou worden door de Nederlandse autoriteiten, gebruikten agenten dit soort tijdelijke verstopplaatsen.

Dode brievenbussen

Zogenoemde ‘dode brievenbussen’ waren verborgen ruimtes die gebruikt werden voor het overdragen van geheime informatie. Dit waren afgesproken plekken in de openbare ruimte, bijvoorbeeld een holle ruimte in een boom of een verstopplek in een openbaar toilet. Een veelgebruikte vorm van een dode brievenbus was een holle buis met een punt, die je met je voet in de grond kon duwen. Door er bijvoorbeeld wat gras of aarde overheen te schuiven, was de dode brievenbus vervolgens niet meer zichtbaar voor een toevallige voorbijganger. Met behulp van vercijferde communicatie, bijvoorbeeld via telefoon, radio of brief, werd de locatie van de dode brievenbus vervolgens doorgegeven. Daarna kon de ontvanger de informatie ophalen uit de brievenbus, zonder dat iemand door zou hebben dat de informatie was uitgewisseld.

In het Zuiderpark in Den Haag heeft in de jaren ‘80 een operatie plaatsgevonden waarin gebruik werd gemaakt van een dode brievenbus. Een Russische inlichtingenofficier liep in het park met zijn hond, op een afstandje gevolgd door het observatieteam van de BVD. Op een gegeven moment stak de inlichtingenofficier een sigaret op, en toen hij klaar was gooide hij hem op de grond. Daarna trapte hij hem uit, maar hij deed dit op een nogal overdreven, opvallende manier. Toen de inlichtingenofficier weer was vertrokken, onderzocht het observatieteam de plek waar de inlichtingenofficier had staan roken. Ze vonden een dode brievenbus die de inlichtingenofficier via zijn wijde broek naar beneden moest hebben laten glijden en daarna – met de sigaret – in de grond moest hebben gestampt. Het team onderzocht de inhoud van de dode brievenbus, maar stopte hem daarna weer terug in de grond. De BVD besloot een fotocamera met bewegingssensor op de plek te richten, en wachtte geduldig tot de geheime informatie zou worden opgehaald. Na veel konijnen te hebben gefotografeerd, kreeg de camera uiteindelijk zicht op een man die uit de struiken tevoorschijn kwam om de informatie op te halen.