De huidige Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017) geeft de AIVD en MIVD onvoldoende operationele ruimte om snel en wendbaar te handelen tegen cyberaanvallen. In oktober 2023 is de Tweede Kamer akkoord gegaan met het voorstel voor een tijdelijke wet, en in maart 2024 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel aanvaard.
Deze tijdelijke wet moet de AIVD en MIVD een grotere slagvaardigheid geven en tegelijkertijd het (bindend) toezicht van de toezichthouders op het werk van de diensten waarborgen.
Waarom is dit nodig?
De AIVD en MIVD onderzoeken de doelwitten en intenties van landen met een offensief (aanvallend) cyberbeleid. Landen met een offensief programma, zoals Rusland en China, voeren steeds vaker digitale aanvallen uit op Nederland en zijn bondgenoten. Het kan bijvoorbeeld gaan om pogingen tot het stelen van waardevolle of gevoelige informatie of het stukmaken van vitale infrastructuur.
Dit soort activiteiten kan leiden tot ernstige maatschappelijke ontwrichting en schade van de Nederlandse economie.
Toegenomen cyberdreiging
De cyberdreiging neemt toe en actoren kunnen niet alleen sneller, maar ook geavanceerder handelen door gebruik te maken van uiteenlopende digitale infrastructuren, verspreid over de hele wereld, waaronder die van Nederland.
Elk stukje infrastructuur ondersteunt een klein gedeelte van de aanval. Aanvallers wisselen die voortdurend en in een snel tempo af, zodat het onder de huidige regelgeving voor de diensten steeds moeilijker wordt hun activiteiten te volgen en te duiden.
'De CTIVD houdt straks ook tijdens de inzet van bepaalde bevoegdheden toezicht en kan een operatie direct stopzetten.'
Meer operationele ruimte, behoud van toezicht
De tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma zorgt voor een betere aansluiting van toetsing en toezicht op de huidige dynamiek van onderzoeken naar cyberaanvallen in de praktijk.
Voor een aantal bevoegdheden komt er een accentverschuiving in het stelsel van toezicht: van toetsing voorafgaand aan de operatie door de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB), naar bindend toezicht tijdens en achteraf door de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD).
Door het dynamische toezicht kunnen de diensten in een lopend onderzoek, waarbij een aanvaller bijvoorbeeld overstapt naar een nieuwe server of apparaat, deze blijven volgen zonder dat de operatie moet worden stilgelegd voor het opnieuw indienen van een toestemmingsaanvraag.
Aan de andere kant krijgt de CTIVD de bindende bevoegdheid om een lopende operatie direct stop te zetten en de daarbij verworven gegevens te laten vernietigen.
Op deze manier kunnen de AIVD en MIVD aan de voorkant sneller en wendbaarder opereren in operaties, maar houdt de CTIVD ook tijdens de inzet van een bevoegdheid toezicht en kan waar nodig ingrijpen.
Van consultatie naar Tweede Kamer
Het oorspronkelijke wetsvoorstel is in april 2022 door de ministers in consultatie gebracht. Burgers, bedrijven en belangenorganisaties konden toen inhoudelijk op het voorstel reageren.
Het aangepaste wetsvoorstel is vervolgens ter advisering naar de Raad van State gestuurd. In oktober 2023 is de Tweede Kamer akkoord gegaan met het voorstel voor een Tijdelijke wet. Op 12 maart 2024 is de Tijdelijke wet aangenomen door de Eerste Kamer.
Tijdlijn: tijdelijke wet cyberoperaties
- De ministerraad stemt in met het instellen van een onafhankelijke commissie die de Wiv 2017 gaat evalueren.
In het regeerakkoord van kabinet Rutte III was afgesproken om de wet uiterlijk twee jaar na de inwerkingtreding te evalueren.De evaluatiecommisie heeft op 20 januari 2021 haar uitkomsten gepresenteerd. De Wiv 2017 geeft voldoende bevoegdheden en waarborgen op het werk van de diensten, maar in de wet staat nog onvoldoende beschreven wat er technisch en operationeel nodig is. De wet is soms ook onduidelijk, zo is gebleken in de praktijk.
Dit leidt tot knelpunten in de uitvoering en verschillen van opvattingen over onderdelen in de wet tussen de diensten en de toezichthouders. Het advies van de Evaluatiecommissie Wiv is om de wet op een aantal punten te wijzigen.Op 22 april 2021 brengt de Algemene Rekenkamer het onderzoeksrapport 'Operationele Slagkracht AIVD/MIVD: de wet dwingt, de tijd dringt, de praktijk wringt' uit.
De belangrijkste conclusie van dit rapport is dat er bij de voorbereiding op de invoering van de Wiv 2017 onvoldoende aandacht is geweest voor de impact op de uitvoering van de wet.Ministers Bruins Slot (BZK) en Ollongren (Defensie) brachten het wetsvoorstel op 1 april 2022 in consultatie, waarna burgers, bedrijven en belangenorganisaties de mogelijkheid hadden om hier inhoudelijk op te reageren.
Het aangepaste wetsvoorstel lag afgelopen voorjaar ter advisering bij de Raad van State.Het voorstel voor de Tijdelijke wet cyberoperaties is begin december 2022 naar de Tweede Kamer gestuurd en is in de procedurevergadering van de commissie Binnenlandse Zaken besproken.In oktober 2023 is de Tweede Kamer akkoord gegaan met het voorstel voor een tijdelijke wet.De Eerste Kamer heeft op 5 maart 2024 gedebatteerd over het voorstel voor een tijdelijke wet. Op 12 maart 2024 heeft de Eerste Kamer ingestemd met het voorstel.
Ga terug naar de overzichtspagina: Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.