Inlichtingenwoordenboek

De wereld van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft zijn eigen vaktaal en terminologie.

A

Acquisiteur

Een acquisiteur (vroeger 'operateur' of 'runner' genoemd) is een medewerker van de AIVD die met mensen praat die ons informatie kunnen verschaffen. Deze gesprekspartners zijn dan informanten of agenten. Lees meer over de acquisiteur.

Agent

Een persoon die onder verantwoordelijkheid en onder instructie van de AIVD belast is met het gericht verzamelen van gegevens omtrent personen en organisaties. Het gaat daarbij om gegevens die van belang kunnen zijn voor de taakuitvoering van de AIVD. Ook kan een agent bepaalde maatregelen bevorderen ter bescherming van ons land. Een agent is ook online in te zetten. Dan spreken we van een virtueel agent. Lees meer over menselijke bronnen.

Al Qaida

Met de aanduiding Al Qaida wordt gedoeld op de verzameling van kern-Al Qaida en gelijkgestemde terroristische organisaties. Organisaties die zich aansluiten bij kern-Al Qaida gaan geen organisatorisch verband met Al Qaida aan, maar binden zich aan de internationaal-jihadistische agenda van kern-Al Qaida. Lees meer over Al Qaida.

Ambtsbericht

Een ambtsbericht is een document waarmee wij gegevens verstrekken aan een ontvanger, zoals het Openbaar Ministerie (OM) of de Immigratie- en Naturalisatiedienst die met die gegevens, maatregelen kan treffen tegen de persoon of organisatie die in het bericht genoemd wordt.

Voorbeeld: de AIVD kan er in zijn onderzoeken tegenaan lopen dat een persoon zich mogelijk schuldig maakt aan strafbare feiten. Wij verstrekken dan gegevens aan het OM, zodat dit actie kan ondernemen.

Wij bepalen zelf wanneer een ambtsbericht wordt uitgegeven en wat daar in staat. Daarbij maakt de AIVD een afweging tussen de dreiging, de bescherming van zijn bronnen en het kennisniveau. Ook maken wij een inschatting van de betrouwbaarheid van de informatie. Lees meer over ambtsberichten.

AQUA (Appropriately Qualified Agency)

Beveiligingsorganisatie van een lidstaat die voldoet aan de eisen van de EU om als ‘tweede land’ evaluaties van cryptoapparatuur te mogen uitvoeren, onafhankelijk van het producerende land. Nederland treedt als AQUA op naast Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Italië.

B

Bijzondere informatie

Informatie waarvan bepaald is dat deze 'staatsgeheim'of 'departementaal vertrouwelijk’ is, ook wel gerubriceerde informatie genoemd. Als een persoon kennis neemt van dit soort gevoelige informatie terwijl hij daarvoor niet gerechtigd is, dan kan dit nadelige gevolgen hebben voor de belangen van Nederland en/of van onze bondgenoten. De AIVD ondersteunt de rijksoverheid en het bedrijfsleven bij de beveiliging van vertrouwelijke informatie. Lees meer over informatiebeveiliging.

Bijzondere inlichtingenmiddelen

Technische en andere middelen die worden ingezet voor de uitvoering van een bijzondere bevoegdheid. Dat wij een bepaalde bijzondere bevoegdheid hebben staat openlijk in de wet, maar welk middel wij precies inzetten om inlichtingen te vergaren is vaak geheim. Denk hierbij aan afluisteren of hacken. Lees meer over hoe wij aan onze inlichtingen komen.

C

Contraterrorisme Infobox

Een samenwerkingsverband van AIVD, IND, KLPD, MIVD, OM, FIOD-ECD en FIU-NL dat zich binnen de muren van de AIVD bevindt. De CT Infobox heeft tot doel bij te dragen aan de bestrijding van terrorisme door op een centraal punt informatie bij elkaar te brengen en te vergelijken over netwerken en personen. Deze zijn op een of andere wijze betrokken bij terrorisme of radicalisering. De CT Infobox heeft de taak om binnen het samenwerkingsverband of aan anderen te adviseren over de wenselijkheid van verstrekking van gegevens. Daarbij weegt de CT Infobox de mogelijkheden af om strafrechtelijke, vreemdelingrechtelijke, bestuurlijke of inlichtingenmatige maatregelen te nemen.

D

Dawa

Met dawa, 'oproep tot de islam', doelen wij op geweldloze activiteiten die erop gericht zijn zoveel mogelijk moslims de islam actief te laten belijden. In het geval van niet-praktiserende moslims betekent dit hen terug te laten keren tot de islam.

Derdepartijregel

Inlichtingen- en veiligheidsdiensten wisselen waar dat kan informatie met elkaar uit. Gegevens die diensten van elkaar ontvangen zijn alleen voor eigen gebruik. Deze mogen niet zonder toestemming van de dienst die ze verstrekt, aan derden worden doorgegeven. Lees meer over internationale samenwerking.

Dierenrechtenextremisme

Beweging om vanuit een streven naar dierenwelzijn (heimelijk) gewelddadige en niet-gewelddadige acties te verrichten. Vanwege het ondemocratische karakter van hun acties vormen direrenrechtenextremisten een bedreiging voor de democratische rechtsorde.

Dual usegoederen

Goederen of materialen die geschikt zijn voor tweeërlei gebruik. Het gaat daarbij om goederen die zowel in de civiele industrie als in de militaire industrie kunnen worden gebruikt. Voorbeeld hiervan zijn onderdelen voor de nucleaire industrie, die  zowel voor energiewinning als wapentuig gebruikt kunnen worden.

E

Extremisme

Het actief nastreven en/of ondersteunen van diepingrijpende veranderingen in de samenleving die een gevaar kunnen opleveren voor (het voortbestaan van) de democratische rechtsorde. Hierbij worden eventueel ondemocratische methodes gehanteerd die afbreuk kunnen doen aan het functioneren van de democratische rechtsorde. Hierbij kan sprake zijn van gewelddadige (bijvoorbeeld mishandeling) en niet-gewelddadige (bijvoorbeeld intimidatie) methodes.

F

Fundamentalisme

Islamitische stroming die een letterlijke lezing van islamitische heilige geschriften, in een sociaal en intellectueel isolement, koppelt aan een onverdraagzame houding ten opzichte van andersdenkenden.

G

Geïntegreerde Aanwijzing

Voluit spreken wij over de Geïntegreerde Aanwijzing voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (GA). Hierin staat wat overheidspartijen zoals het ministerie van Algemene Zaken, het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Justitie en Veiligheid willen weten van de AIVD. Hiermee worden onze onderzoeken gestuurd. Lees meer over sturing op het werk van de AIVD.

Gerichtheid

Het is een vereiste dat ons onderzoek past binnen de opdrachten die de regering aan ons heeft gegeven. Deze worden vastgelegd in de Geïntegreerde Aanwijzing voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. Ook moet de inzet van een bijzonder inlichtingenmiddel alleen gericht zijn op het doel dat wij met onze onderzoek nastreven. In een verzoek om toestemming voor de inzet van een bijzondere bevoegdheid, schrijven wij dan ook op hoe wij dat doel willen bereiken.

H

Humint

Het verzamelen van informatie (inlichtingen) met hulp van menselijke bronnen. Dit zijn personen die ons relevantie informatie kunnen verschaffen. Humint staat voor human intelligence. Lees meer over menselijke bronnen.

I

Inlichtingendienst

Een inlichtingendienst brengt in kaart wat internationale politieke ontwikkelingen zijn en achterhaalt wat de belangen raakt van het eigen land. Het gaat hierbij om ontwikkelingen die zich buiten het diplomatieke verkeer afspelen, oftewel de verborgen agenda van bepaalde landen. Vanuit onze inlichtingentaak informeren wij de regering over wat van belang is voor het buitenlandbeleid. Lees meer over het vergaren van inlichtingen over het buitenland.

Interceptie

Interceptie staat synoniem voor het onderscheppen van telecommunicatie. Dit kan gaan om interceptie gericht op een specifieke persoon of organisatie, waarbij wij alle communicatie van en met een bepaalde persoon of organisatie aftappen. Dit scharen wij onder afluisteren. Bij onderzoeksopdrachtgerichte interceptie wordt binnen een specifieke datastroom naar kenmerken gezocht die wijzen op mogelijke dreiging. Lees meer over onderzoeksopdrachtgerichte interceptie.

Inzageverzoek

Dit biedt de mogelijkheid aan burgers, onderzoekers en journalisten om documenten uit de archieven van de AIVD in te zien. Dit is vergelijkbaar met het WOB-verzoek. Een inzageverzoek - formeel een aanvraag tot kennisneming van gegevens - kan gaan over uzelf of over een specifiek onderwerp. Er zijn wettelijke beperkingen bij het vrijgeven van informatie, zoals bronbescherming. Lees meer over inzageverzoeken.

J

Jihad

De term jihad heeft binnen de islam twee betekenissen:

  • de innerlijke of grote jihad is de innerlijke strijd van een gelovige om als goed moslim te leven;
  • de uiterlijke of kleine jihad betekent de gewapende strijd om de islam te verdedigen.

De tweede betekenis van jihad leidt vaak tot gewelddadig jihadisme wat een dreiging voor de (inter)nationale veiligheid vormt.

Jihadisme

Extremistische ideologie waarin de verheerlijking van de gewelddadige jihad centraal staat. Lees meer over de jihadistische ideologie.

Jihadistisch netwerk

Een fluïde, dynamische, vaag afgegrensde structuur die een aantal personen (radicale moslims) of groepen omvat die onderling een relatie hebben. Zij streven een gemeenschappelijk jihadistisch doel na. Iemand is lid van een netwerk als men binnen de grenzen van het netwerk actief is en bewust een bijdrage levert aan de realisering van het jihadistische doel.

Jihadistisch terrorisme

Het plegen van of dreigen met op mensenlevens gericht geweld of het aanrichten van ernstige schade aan goederen die maatschappelijke ontwrichting veroorzaakt, met als doel om vanuit het jihadistisch gedachtegoed maatschappelijke veranderingen te bewerkstelligen en politieke besluitvorming te beïnvloeden. Lees meer over jihadistisch terrorisme.

K

Kalifaat

Een rijk waarin de wereldlijke opvolgers van de profeet Mohammed heersen. In 2014 riep de Islamitische Staat in Irak en al Sham het kalifaat uit en riep aanhangers op om naar dit gebied te komen of anders om aanslagen te plegen in het Westen.

Kern-Al Qaida

Hiermee wordt de verkleinde voortzetting aangeduid van het oude Al Qaida dat tussen 1996 en 2001 in Afghanistan was gevestigd en uit Afghanistan naar Pakistan werd verdreven. De leider, Osama Bin Laden, is in mei 2011 door de Amerikanen gedood. De voortzetting van Al Qaida wordt kern-Al Qaida genoemd om het te onderscheiden van de organisatie die tot 2001 in Afghanistan bestond. Lees meer over Al Qaida.

L

Landen van zorg

Landen die ervan worden verdacht massavernietigingswapens en/of overbrengingsmiddelen te ontwikkelen en doelen na te streven die een bedreiging kunnen vormen voor de internationale rechtsorde en de veiligheid en belangen van Nederland en zijn bondgenoten.

Links-extremisme

Personen en groeperingen in Nederland die (heimelijk) gewelddadige en niet-gewelddadige acties verrichten in het kader van antifascisme, antiglobalisme of overige links-extremistische actieterreinen of die zich op extremistische wijze verzetten tegen het asiel- en vreemdelingenbeleid. Vanwege het ondemocratische karakter van hun acties vormen zij een bedreiging voor de democratische rechtsorde. Lees meer over links-extremisme.

M

Metadata

Gegevens van telecommunicatie die niet de inhoud van communicatie bevatten. Het gebruik van communicatiemiddelen zoals een telefoon brengen metadata voort. Bij telefoneren gaat het bijvoorbeeld om gegevens over het tijdstip, de plaats, de duur van het gesprek en de betrokken nummers. Bij een email kan het gaan om gegevens over het tijdstip, de adressering en de omvang van het bericht. Hier tegenover staat de inhoud van communicatie. Daarmee bedoelen wij de letterlijke inhoud van communicatie zoals tekst, beeld en spraak.

N

Naslag

De AIVD kan gevraagd worden om naslag te doen in zijn systemen. Dit houdt dat wij kijken of een bepaalde persoon of instantie voorkomt in de gegevens die wij hebben verwerkt voor onze andere taken. Ook kijken wij dan of die persoon of instantie mogelijk een risico vormt voor de nationale veiligheid. Het gaat bij naslag onder andere om kandidaat-bewindspersonen, burgemeesters of bedrijven die zaken willen doen met vitale bedrijven voor ons land. Deze taak is formeel vastgelegd in de Wiv 2017. Lees meer over naslag op verzoek van anderen.

Noodzakelijkheid

Vereiste bij het maken van de afweging of de AIVD een bijzondere bevoegdheid mag inzetten. Is het wel echt nodig? In een verzoek om toestemming voor de inzet van een bevoegdheid moeten wij aangeven dat het noodzakelijk is om de bevoegdheid in te zetten. Er moet bijvoorbeeld een dreiging voor de nationale veiligheid bestaan.

O

Osint

Open source intelligence, ofwel inlichtingen uit open bronnen. Binnen onze onderzoeken kijken wij altijd eerst of wij  informatie kunnen halen uit open bronnen, zoals van websites, uit sociale media en kranten, waarmee wij een goede inschatting kunnen geven over de mogelijke dreigingen voor de nationale veiligheid. Mocht daarover onzekerheid blijven bestaan, dan kan het nodig zijn om met bepaalde mensen te gaan praten (human intelligence) of in een uiterst geval om een bijzonder inlichtingenmiddel in te zetten. Lees meer over inlichtingenmiddelen.

Overbrengingsmiddelen

Systemen, zoals ballistische raketten, kruisvluchtwapens en onbemande vliegtuigen, die noodzakelijk zijn om chemische, biologische, radiologische of nucleaire (CBRN) wapens effectief in te zetten. Lees meer over massavernietigingswapens.

P

Proliferatie

De (verdere) verspreiding van massavernietigingswapens (chemische, biologische, radiologische en nucleaire wapens) en van middelen voor het inzetten daarvan (overbrengingsmiddelen), zoals raketten. Lees meer over massavernietigingswapens.

Proportionaliteit

Een van de vereisten bij de afweging of wij een bijzondere bevoegdheid mogen inzetten. Bij proportionaliteit moeten wij duidelijk maken dat de inbreuk die wij moeten maken op de privacy van mensen in verhouding staat tot het doel dat we ermee bereiken. Het is nodig om een serieuze dreiging terug te dringen.

R

Radicalisering

Het (persoonlijke) proces waarin sprake is van een groeiende bereidheid om diepingrijpende veranderingen in de samenleving na te streven of deze te ondersteunen. Dit kan leiden tot een afzondering van de samenleving (isolationisme), wat niet per se ondemocratisch is. Dit is zichtbaar binnen het salafisme. Bij het uiteindelijk op ondemocratische wijze doorvoeren van veranderingen spreken wij van extremisme en terrorisme.

Rechts-extremisme

Personen en groeperingen die (heimelijk) gewelddadige en niet-gewelddadige acties verrichten vanuit een van de denkbeelden:

  • vreemdelingenhaat;
  • haat jegens een vreemde cultuur;
  • ultranationalisme.

Vanwege het ondemocratische karakter van hun acties vormen rechts-extremisten een bedreiging voor de democratische rechtsorde. Lees meer over rechts-extremisme.

Rijksdomein

De rijksoverheid heeft een verantwoordelijkheid voor personen, objecten en diensten die een bijzondere functie hebben in onze democratische rechtsorde. Deze personen, objecten en diensten vallen in het zogenoemde ‘rijksdomein’.

Het gaat om:

  • bepaalde personen, objecten of diensten waarvan een ongestoord functioneren het nationale belang dient, zoals van de koning en van politici;
  • bepaalde buitenlandse personen en objecten, zoals buitenlandse staatshoofden die Nederland bezoeken en buitenlandse ambassades in ons land;
  • bepaalde personen, die werken in de strafrechtpleging, zoals de leden van het College van procureurs-generaal.

Lees meer over het Stelsel bewaken en beveiligen.

S

Salafisme

Een brede ideologische stroming binnen de islam die een letterlijke terugkeer bepleit naar de ‘zuivere islam’ uit de begintijd van de islam. Lees meer over salafisme.

Separatisme

Het streven van een bepaalde bevolkingsgroep om zich los te maken uit een bestaand staatsverband en een eigen staat te stichten.

Sigint (Signals Intelligence)

Het onderscheppen en lokaliseren van elektronische signalen die via de ether en via datakabels worden verzonden. Lees meer onderzoeksopdrachtgerichte (OOG) interceptie.

Stelsel bewaken en beveiligen

Uitgangspunt van het Stelsel bewaken en beveiligen is dat de verantwoordelijkheid voor de eigen veiligheid primair ligt bij de burger zelf, bij de organisatie waartoe deze behoort en bij het decentrale gezag. In aanvulling daarop is sprake van een bijzondere verantwoordelijkheid van de rijksoverheid voor een bepaalde groep personen (onder andere politici), objecten (onder andere het Internationaal Strafhof) en diensten (onder andere de burgerluchtvaart). Deze vallen in het zogenoemde rijksdomein. De NCTV heeft ten aanzien van de beveiliging van deze personen, objecten en diensten een coördinerende taak en maakt daarvoor gebruik van dreigingsinformatie van diensten zoals de AIVD, MIVD en het KLPD. Lees meer over het Stelsel bewaken en beveiligen.

Subsidiariteit

Vereiste bij de afweging of wij een bijzondere bevoegdheid mogen inzetten in onze onderzoeken. Bij subsidiariteit moeten wij duidelijk maken dat we dezelfde informatie niet op een manier kunnen verkrijgen, die minder inbreuk maakt op de privacy van mensen. 

T

Terrorisme

Het plegen van of dreigen met op mensenlevens gericht geweld of het aanrichten van ernstige materiële schade die maatschappijontwrichtend werkt, met als doel maatschappelijke veranderingen voor elkaar te krijgen en politieke besluitvorming te beïnvloeden. Lees meer over terrorisme.

V

Veiligheidsdienst

Een overheidsdienst die zich bezighoudt met het onderkennen van dreiging voor de nationale veiligheid van het eigen land. Het gaat daarbij om de, op het oog, onzichtbare dreiging zichtbaar te maken.

Veiligheidsonderzoek

Een onderzoek naar de geschiktheid van een persoon voor de vervulling van een vertrouwensfunctie. Dit onderzoek richt zich op feiten en omstandigheden die van belang zijn zodat er geen risico's voor de nationale veiligheid ontstaan. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om eerlijkheid, onafhankelijkheid, loyaliteit, integriteit en veiligheidsbewustzijn van de betreffende kandidaat. 

Vertrouwensfunctie

Een functie die de mogelijkheid biedt de nationale veiligheid te schaden. Het gaat om functies waarin men omgang heeft met staatsgeheimen, functies waarin door integriteitsaantastingen de nationale veiligheid in het geding zou komen en specifieke functies in vitale sectoren. De minister die verantwoordelijk is voor de sector of de overheidsinstantie bepaalt welke functies als vertrouwensfuncties worden aangewezen.

Vitale sectoren

Sectoren en delen van de infrastructuur die zo vitaal zijn voor de Nederlandse samenleving dat uitval of ernstige verstoring ervan grote maatschappelijke schade tot gevolg kan hebben.